साझा अर्थ संवाददाता
२९ असार २०८३, सोमवार
काठमाडौं, २९ असार २०८३ : अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य पुनः उकालो लागेपछि नेपालमा पेट्रोल र डिजेलको भाउ फेरि बढ्न सक्ने हो कि भन्ने चासो बढेको छ।
अमेरिका र इरानबीच बढेको तनावका कारण विश्वको महत्त्वपूर्ण ऊर्जा ढुवानी मार्ग स्ट्रेट अफ होर्मुजबाट हुने जहाज आवतजावत प्रभावित भएपछि तेल आपूर्तिमा अवरोध आउन सक्ने चिन्ता बजारमा देखिएको हो।
सोमबारको कारोबारमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको प्रमुख बेन्चमार्क ब्रेन्ट क्रुड प्रतिब्यारेल करिब ७९ अमेरिकी डलर र अमेरिकी बेन्चमार्क वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडिएट अर्थात् डब्ल्यूटीआई करिब ७४ डलर पुगेको थियो।
तेलको मूल्य कारोबार अवधिभर निरन्तर परिवर्तन हुने भएकाले यी दरलाई उक्त समयको बजार मूल्यका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
ब्रेन्ट विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा कारोबार हुने कच्चा तेलको मूल्य मापन गर्ने प्रमुख आधार हो। डब्ल्यूटीआई भने अमेरिकी कच्चा तेल बजारको मुख्य मूल्य सूचक हो। दुवैको मूल्य एकैपटक बढ्नुले अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजारमा आपूर्ति जोखिमप्रति चिन्ता बढेको संकेत गर्छ।
कच्चा तेलको मूल्य बढ्नुको एउटा प्रमुख कारण स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै हुने जहाज आवतजावतमा आएको गिरावट हो।
उपलब्ध जहाज ट्र्याकिङ विवरणले सुरक्षा जोखिमका कारण उक्त मार्ग प्रयोग गर्ने जहाजको आवतजावत घटेको देखाएका छन्। जहाज सञ्चालकहरूले सम्भावित आक्रमण, ढुवानीमा अवरोध तथा बीमा खर्च बढ्न सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै सतर्कता अपनाएका छन्।
स्ट्रेट अफ होर्मुज इरान र ओमानबीच रहेको साँघुरो समुद्री मार्ग हो। मध्यपूर्वका प्रमुख तेल तथा ग्यास उत्पादक देशबाट विश्व बजारमा जाने ठूलो परिमाणको ऊर्जा यही मार्ग हुँदै ढुवानी हुन्छ।
जहाज आवतजावत घट्दैमा तत्काल विश्व बजारमा तेल अभाव भइसकेको भन्ने अर्थ लाग्दैन। तर भविष्यमा आपूर्ति रोकिन वा ढुवानी ढिलो हुन सक्ने आशंकाले व्यापारीहरूले तेलका लागि बढी मूल्य तिर्न थाल्न सक्छन्। यही जोखिमका कारण वास्तविक अभाव सुरु नहुँदै पनि कच्चा तेलको मूल्य बढ्न सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेल महँगिँदैमा नेपालमा पेट्रोल र डिजेलको मूल्य त्यही दिन बढ्दैन।
नेपाल आयल निगमले इन्डियन आयल कर्पोरेसनबाट प्राप्त हुने पेट्रोलियम पदार्थको नयाँ खरिद मूल्यका आधारमा खुद्रा मूल्य समीक्षा गर्छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भएको परिवर्तन भारतबाट आउने खरिद मूल्यमा समावेश भएर नेपालसम्म आइपुग्न केही समय लाग्न सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय कच्चा तेलको मूल्य केही दिनमै फेरि घटे नेपालमा ठूलो असर नदेखिन पनि सक्छ। तर मूल्य लामो समयसम्म उच्च रह्यो, जहाज ढुवानी थप प्रभावित भयो वा बीमा तथा यातायात खर्च बढ्यो भने निगमले पाउने नयाँ खरिद मूल्यमा दबाब पर्न सक्छ।
त्यस्तो अवस्थामा नेपाल आयल निगमले खरिद लागत, सरकारी कर, ढुवानी खर्च तथा आफ्नो नाफा–घाटाको अवस्थासमेत हेरेर खुद्रा मूल्य समायोजन गर्न सक्छ।
त्यसैले नेपालमा पेट्रोल वा डिजेलको मूल्य बढ्छ कि बढ्दैन र बढे कति रुपैयाँले बढ्छ भन्ने कुरा अहिले नै निश्चित रूपमा भन्न सकिँदैन।
नेपाल आयल निगमको वेबसाइटमा उपलब्ध पछिल्लो विवरणअनुसार काठमाडौं, पोखरा र दिपायलमा पेट्रोल प्रतिलिटर १९७ रुपैयाँ तथा डिजेल प्रतिलिटर १९५ रुपैयाँ छ।
सुर्खेत र दाङमा पेट्रोल प्रतिलिटर १९६ रुपैयाँ तथा डिजेल १९४ रुपैयाँ छ। चारआली, विराटनगर, धनुषाको महेन्द्रनगर, वीरगन्ज, अमलेखगन्ज, भलबारी, नेपालगन्ज र धनगढी क्षेत्रमा पेट्रोल प्रतिलिटर १९४ रुपैयाँ ५० पैसा तथा डिजेल १९२ रुपैयाँ ५० पैसा कायम छ।
यी दर सम्बन्धित डिपोबाट १५ किलोमिटरभित्रका लागि लागू हुने निगमले जनाएको छ।
पेट्रोल र डिजेलको मूल्य बढेमा त्यसको प्रत्यक्ष असर निजी तथा सार्वजनिक सवारी प्रयोगकर्तालाई पर्छ।
डिजेल महँगिँदा मालवाहक सवारीको सञ्चालन खर्च बढ्न सक्ने भएकाले खाद्यान्न, तरकारी, निर्माण सामग्री तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुको ढुवानी लागतमा पनि दबाब पर्न सक्छ।
यद्यपि इन्धनको मूल्य बढ्नेबित्तिकै सार्वजनिक यातायातको भाडा वा बजारमा सामानको मूल्य स्वतः बढ्दैन। त्यसका लागि सम्बन्धित सरकारी निकायको निर्णय, व्यवसायीको लागत र बजारको अवस्थाले पनि भूमिका खेल्छ।
नेपालका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बजारको एक दिनको मूल्यभन्दा आगामी केही दिन तेलको मूल्य कुन दिशामा जान्छ भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै जहाजको आवतजावत सामान्य अवस्थामा फर्किए तेलको मूल्यमा देखिएको दबाब कम हुन सक्छ। तर आवतजावत थप प्रभावित भयो र आपूर्ति अवरुद्ध हुने जोखिम कायम रह्यो भने कच्चा तेलको मूल्य उच्च रहन सक्छ।
नेपालमा पेट्रोल र डिजेलको मूल्य बढ्ने वा नबढ्ने भन्ने स्पष्ट संकेत इन्डियन आयल कर्पोरेसनबाट नेपाल आयल निगमलाई प्राप्त हुने आगामी खरिद मूल्य र त्यसपछि निगमले गर्ने मूल्य समायोजनबाट आउनेछ।
